به گزارش خبرنگار تابناک در استان خراسان‌شمالی، زعفران در سال‌های اخیر به یکی از محصولات راهبردی کشاورزی خراسان شمالی تبدیل شده و با توجه به سازگاری نسبی با شرایط کم‌آبی، ظرفیت قابل‌توجهی برای ایجاد اشتغال و درآمد در مناطق روستایی دارد؛ با این حال، مشکلاتی همچون نوسانات بازار، هزینه‌های برداشت، کمبود زیرساخت‌های فرآوری، حضور واسطه‌ها و ضعف در بازاریابی و صادرات، همچنان مانع بهره‌مندی کامل کشاورزان از ارزش اقتصادی این محصول است.
کشاورزی در خراسان شمالی همواره یکی از پایه‌های اصلی اقتصاد و معیشت خانوارهای روستایی بوده است؛ اقتصادی که در سال‌های اخیر زیر سایه خشکسالی‌های متوالی، کاهش منابع آبی و تغییرات اقلیمی با چالش‌های جدی مواجه شده و ضرورت حرکت به سمت کشت محصولات کم‌آب‌بر و دارای ارزش اقتصادی بالا را بیش از گذشته نمایان کرده است.
در چنین شرایطی، زعفران به‌عنوان محصولی با ارزش اقتصادی بالا و نیاز آبی نسبتاً پایین، جایگاه ویژه‌ای در الگوی کشت استان پیدا کرده است. محصولی که علاوه بر ایجاد درآمد برای کشاورزان، زمینه اشتغال فصلی در مناطق روستایی را فراهم کرده و می‌تواند به یکی از محورهای توسعه اقتصادی شهرستان‌های مختلف خراسان شمالی تبدیل شود.
رشد سطح زیر کشت این محصول در سال‌های گذشته نشان می‌دهد زعفران‌کاری دیگر صرفاً یک فعالیت محدود در برخی مناطق نیست، بلکه به تدریج به بخشی از ساختار کشاورزی استان تبدیل شده است؛ ظرفیتی که البته برای تبدیل شدن به یک مزیت اقتصادی پایدار، نیازمند حمایت‌های فنی، اعتباری و بازاری است.
فاروج؛ قطب اصلی تولید زعفران خراسان شمالی
بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی مسئولان بخش کشاورزی استان در آبان‌ماه ۱۴۰۵، سطح زیر کشت زعفران در خراسان شمالی به حدود چهار هزار و ۷۰۰ هکتار رسیده و شهرستان فاروج با حدود چهار هزار هکتار، بیشترین سهم را در تولید این محصول به خود اختصاص داده است.
همچنین پنج هزار و ۲۲۲ بهره‌بردار در استان در زمینه تولید زعفران فعالیت دارند و پیش‌بینی شده است در فصل برداشت جاری حدود ۲ هزار و ۴۰۰ تن گل زعفران از مزارع استان جمع‌آوری شود که حاصل آن بیش از ۳۰ تن زعفران خشک خواهد بود.
این ارقام نشان می‌دهد زعفران علاوه بر جایگاه اقتصادی در شهرستان فاروج، به منبع درآمدی برای شمار زیادی از خانوارهای کشاورز تبدیل شده است؛ به‌ویژه آنکه برداشت و پاک‌کردن گل زعفران به نیروی کار قابل‌توجهی نیاز دارد و در فصل برداشت، فرصت‌های شغلی موقت برای ساکنان مناطق تولیدکننده ایجاد می‌کند.
زعفران؛ انتخابی متناسب با شرایط کم‌آبی استان
یکی از مهم‌ترین دلایل گسترش کشت زعفران در خراسان شمالی، سازگاری نسبی این محصول با شرایط اقلیمی و محدودیت منابع آبی است.
در سال‌هایی که کاهش بارندگی و افت منابع آب زیرزمینی، بسیاری از کشاورزان را با مشکل تأمین آب مواجه کرده، زعفران به دلیل نیاز آبی کمتر نسبت به بسیاری از محصولات زراعی، مورد توجه قرار گرفته است.
از سوی دیگر، ارزش اقتصادی بالای محصول در مقایسه با حجم تولید نیز باعث شده کشاورزان به کشت آن به‌عنوان راهی برای افزایش درآمد و استفاده اقتصادی‌تر از زمین‌های کشاورزی نگاه کنند.
با این حال، کم‌آب‌بر بودن زعفران به معنای بی‌نیازی آن از مدیریت منابع آب نیست. آبیاری در زمان مناسب، تأمین رطوبت مورد نیاز در مراحل حساس رشد و مدیریت شرایط خاک، نقش مهمی در میزان گل‌دهی و عملکرد مزارع دارد.
بنابراین توسعه این کشت باید همراه با آموزش روش‌های نوین آبیاری، مدیریت تغذیه گیاه و استفاده از توصیه‌های کارشناسی باشد تا افزایش سطح زیر کشت به افت کیفیت و کاهش عملکرد در سال‌های آینده منجر نشود.
ارندگی‌های پاییزی؛ تهدیدی برای برداشت و کیفیت محصول
یکی از مشکلات مهم زعفران‌کاران خراسان شمالی، وابستگی برداشت این محصول به شرایط جوی در فصل پاییز است. برداشت زعفران معمولاً از اوایل آبان آغاز می‌شود و در همین بازه، بارندگی‌های پاییزی می‌تواند روند جمع‌آوری گل‌ها را با دشواری مواجه کند.
گل زعفران محصولی حساس است و تأخیر در برداشت، باقی ماندن گل‌ها در شرایط مرطوب و نامناسب بودن وضعیت نگهداری، می‌تواند کیفیت محصول نهایی را کاهش دهد.
بارندگی در زمان برداشت علاوه بر دشوار کردن رفت‌وآمد در مزارع، ممکن است باعث خیس شدن گل‌ها، افزایش رطوبت و افت کیفیت کلاله‌های زعفران شود؛ موضوعی که مستقیماً بر ارزش اقتصادی محصول و قیمت فروش آن تأثیر می‌گذارد.
از سوی دیگر، تغییرات اقلیمی و افزایش دمای هوا در تابستان نیز می‌تواند بر زمان گل‌دهی و میزان تولید تأثیرگذار باشد. در واقع زعفران‌کاران با شرایطی مواجه‌اند که گاهی از یک سو با کمبود بارش و خشکسالی و از سوی دیگر با بارندگی‌های نامناسب در زمان برداشت روبه‌رو می‌شوند.
این مسئله ضرورت توسعه امکانات جمع‌آوری، انتقال سریع گل، مکانیزاسیون فرآوری و ایجاد فضاهای استاندارد برای نگهداری محصول را دوچندان می‌کند.
هزینه بالای برداشت و وابستگی به نیروی کار
یکی دیگر از چالش‌های جدی تولید زعفران، نیاز به نیروی انسانی در فصل برداشت است.
برخلاف بسیاری از محصولات کشاورزی که بخش قابل‌توجهی از مراحل برداشت آن‌ها با استفاده از ماشین‌آلات انجام می‌شود، جمع‌آوری گل زعفران همچنان به نیروی کار فراوان و سرعت عمل بالا نیاز دارد.
گل‌های زعفران باید در زمان مناسب جمع‌آوری شوند و پس از آن، عملیات جداسازی کلاله از گل و خشک‌کردن محصول با دقت انجام گیرد. این مراحل در بازه زمانی کوتاهی انجام می‌شود و به همین دلیل کشاورزان در روزهای اوج برداشت به تعداد زیادی نیروی کار نیاز دارند.
افزایش دستمزد کارگران، دشواری تأمین نیروی انسانی در برخی مناطق و هزینه‌های حمل‌ونقل و فرآوری، بخشی از هزینه‌های تولید را به خود اختصاص می‌دهد؛ هزینه‌هایی که به‌ویژه برای کشاورزان خرده‌پا می‌تواند سهم قابل‌توجهی از درآمد حاصل از فروش محصول را کاهش دهد.
در این میان، توسعه دستگاه‌های مکانیزه برداشت و فرآوری، هرچند به دلیل حساسیت محصول و شرایط مزارع با محدودیت‌هایی همراه است، می‌تواند بخشی از فشار نیروی کار را کاهش دهد.
خام‌فروشی؛ حلقه مفقوده زنجیره ارزش زعفران استان
با وجود ظرفیت بالای تولید زعفران در خراسان شمالی، یکی از مسائل مهم این بخش، تکمیل نشدن زنجیره ارزش محصول در داخل استان است.
در حال حاضر بخشی از زعفران تولیدی پس از برداشت و فرآوری اولیه در استان بسته‌بندی می‌شود، اما بخش دیگری برای انجام مراحل بعدی فرآوری، بسته‌بندی و عرضه به بازارهای مصرف به استان‌های دیگر منتقل می‌شود.
بر اساس اظهارات معاون تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی در آبان ۱۴۰۴، حدود نیمی از زعفران تولیدی استان در داخل بسته‌بندی شده و ۵۰ درصد دیگر به استان‌های همجوار، به‌ویژه خراسان رضوی، منتقل می‌شود تا با نشان تجاری آن استان‌ها روانه بازار شود.
این وضعیت به معنای از دست رفتن بخشی از فرصت‌های اقتصادی استان در مراحل بعد از تولید است؛ چراکه ارزش افزوده زعفران تنها در مرحله کشت و برداشت ایجاد نمی‌شود، بلکه فرآوری، بسته‌بندی، بازاریابی و صادرات نیز سهم مهمی از درآمد نهایی این محصول را تشکیل می‌دهند.
در واقع ممکن است کشاورز محصول را با زحمت فراوان تولید کند، اما بخش قابل‌توجهی از سود حاصل از عرضه آن در بازارهای داخلی و خارجی نصیب مجموعه‌هایی شود که در مراحل بعدی زنجیره فعالیت می‌کنند.
ایجاد واحدهای فرآوری، توسعه صنایع بسته‌بندی، تقویت برند اختصاصی زعفران خراسان شمالی و فراهم کردن امکان صادرات مستقیم، از جمله اقداماتی است که می‌تواند سهم تولیدکنندگان استان از ارزش اقتصادی این محصول را افزایش دهد.
بورس زعفران؛ فرصتی برای افزایش سهم تولیدکنندگان
در همین راستا، توسعه زیرساخت‌های عرضه بورسی زعفران در خراسان شمالی طی ماه‌های اخیر مورد توجه مسئولان قرار گرفته است.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده در مهرماه ۱۴۰۵، با صدور مجوز فعالیت برای دو مرکز بورس زعفران در استان، زمینه توسعه معاملات رسمی این محصول فراهم شده است.
همچنین استاندار خراسان شمالی در جریان بازدید از مرکز بورس زعفران فاروج، بر ضرورت شفافیت قیمت‌گذاری، کاهش واسطه‌گری و افزایش سهم کشاورزان از ارزش افزوده محصول تأکید کرده است.
عرضه بورسی می‌تواند این امکان را فراهم کند که محصول در شرایط استاندارد نگهداری و بر اساس ضوابط مشخص معامله شود. در چنین شرایطی، کشاورزان می‌توانند با دسترسی بهتر به اطلاعات بازار، درباره زمان و شیوه فروش محصول تصمیم‌گیری کنند.
البته موفقیت این طرح تنها به ایجاد انبار و صدور مجوز محدود نمی‌شود. کشاورزان باید با سازوکار معاملات بورس آشنا شوند، امکان دسترسی آسان به مراکز عرضه داشته باشند و شرایطی فراهم شود که هزینه‌های انبارداری، استانداردسازی و ورود به معاملات رسمی برای تولیدکنندگان خرد مانع استفاده از این ظرفیت نباشد.
به بیان دیگر، بورس زمانی می‌تواند به نفع کشاورز تمام شود که زیرساخت‌های آن در دسترس تولیدکننده واقعی قرار گیرد و معاملات به شکلی شفاف و رقابتی انجام شود.
زعفران خراسان شمالی در انتظار تکمیل زنجیره ارزش
آنچه امروز درباره زعفران خراسان شمالی اهمیت دارد، عبور از نگاه صرفاً تولیدمحور و توجه به تمام مراحل زنجیره اقتصادی این محصول است.
استانی که هزاران بهره‌بردار آن در فصل برداشت برای تولید چند ده تن زعفران خشک تلاش می‌کنند، باید بتواند سهم بیشتری از درآمد حاصل از فرآوری، بسته‌بندی، تجارت و صادرات این محصول را نیز به دست آورد.
افزایش سطح زیر کشت، هرچند نشانه رشد ظرفیت کشاورزی استان است، اما به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده افزایش درآمد زعفران‌کاران باشد. اگر بازار فروش ساماندهی نشود، هزینه‌های تولید کاهش نیابد و زیرساخت‌های فرآوری و صادرات توسعه پیدا نکند، بخش مهمی از ظرفیت اقتصادی این محصول همچنان خارج از اختیار تولیدکنندگان باقی خواهد ماند.
از سوی دیگر، نباید توسعه کشت زعفران تنها به افزایش هکتارهای زیر کشت محدود شود؛ بلکه حفظ کیفیت، مدیریت منابع آب، افزایش عملکرد در واحد سطح و جلوگیری از افت بهره‌وری مزارع نیز باید در اولویت برنامه‌های بخش کشاورزی قرار گیرد.
خراسان شمالی امروز در نقطه‌ای قرار گرفته که می‌تواند با اتکا به ظرفیت تولید، نیروی انسانی و موقعیت جغرافیایی خود، جایگاه اقتصادی زعفران را ارتقا دهد؛ اما تحقق این هدف مستلزم هماهنگی میان جهاد کشاورزی، دستگاه‌های حمایتی، بخش خصوصی، تشکل‌های کشاورزی و مجموعه‌های فعال در حوزه تجارت است.
طلای سرخ خراسان شمالی زمانی به ثروتی پایدار برای مردم استان تبدیل می‌شود که سود حاصل از آن تنها در مزرعه و مرحله برداشت باقی نماند و از مسیر فرآوری، بسته‌بندی، برند‌سازی و صادرات، به اقتصاد روستاها و معیشت تولیدکنندگان بازگردد.
